Adnan Gerger ile Politik Roman ve İtirazın Vicdanı Üzerine Söyleşi “Her sözcük, sessizliğin içinde varlığını hissettirdiğinde kendini duyurur.”
Adnan Gerger’in romanları, zamana bırakılmış uzun mektupları andırır. Sayfalar ilerledikçe yalnızca karakterler değil, onların içinde yaşadığı dönemin gölgeleri de belirir. Politik olan, bu metinlerde keskin bir söylem hâlinde durmaz; insanın iç sesine karışır, tereddütlerinde dolaşır, suskunluklarında yankılanır.
Bu söyleşide, politik romanın sınırlarını çizmekten çok, o sınırların nasıl esneyebildiğini konuştuk. İtirazın hangi tonlarda var olabildiğini, estetik kaygının metne nasıl derinlik kattığını ve hakikat arayışının roman karakterleri üzerinden nasıl inceldiğini birlikte düşündük. Sorular, hüküm vermek için değil; anlamın katmanlarını aralamak için yöneltildi.
“Edebiyatın en güçlü itirazı, en sessiz cümlelerde saklıdır.”
Politik romanın, okura dönük bir itiraz dili kurarken hangi yöntemleri daha etkili buluyorsunuz? Bu yöntemi seçerken tarihsel, toplumsal ve bireysel boyutları nasıl dengeliyorsunuz?
Politik roman, doğrudan bir slogan değil; yazarın okuru da ikna ettiği iç sesinden yükselen bir itiraz olmalı. Tarihsel ve toplumsal boyut, karakterlerin kişisel çatışmalarıyla dengelenir. Benim yaklaşımım, benim yöntemim; sessizliklerin arasına yerleşen sorularla okuru düşündürmek…
Bu yönteme Kafka’nın “Yazı bütünüyle bütün sınırlara yöneltilen bir saldırıdır.” sözünü hatırlayarak ve yaşadıklarımızla ödediğimiz bedellerle uyguladığım ve “Minör Edebiyat” üzerinden geliştirdiğim bir yöntem diyebilirim.
Politik romanı hem kuramsal hem de edebiyatın kendi normları arasında çok önemsediğimden bunu biraz daha açmak istiyorum. Metinlerin dışsal kurallara değil, yaşamsal gerçekliğin sorgulanmasından damıtılan vicdan, itiraz, bellek, sorgulama ve evrensel düşünce ve birikimlerden oluşan içsel dürtülere sadık kalarak oluşturulması gerektiğine inanıyorum. Bu benim aynı zamanda yazın hayatımın bir şiarı…
Ne etnik bir yapının sömürülmesinden elde edilen mazlum rantıyla, ne bir şey bilmeden ezberlenmiş ve pelesenk edilmiş fiyakalı laflarla, ne de yayınevlerinden dilenmiş dille politik roman oluşturulabilir.
İtiraz diliyle politik roman yaratma edimi, ancak belirli kavramları bilmekle hatta onları özümsemekle mümkündür. Bu kavramlardan biri Deleuze ve Guattari’nin Kafka üzerinden geliştirdiği minör edebiyat kavramıdır.
Bu kavram bize majör bir dilin içinde azınlıkların, marjinal seslerin kendi itirazını kurma biçimini anlatır. Minör edebiyat; yazarın hâkim dilin kurallarını bozarak onu kendi içsel gerçekliğine göre yeniden kurmasıyla mümkündür. Her bireysel ifade toplumsal ve politik bir yöne taşınır; metin yalnızca bireyin değil, bir topluluğun sesini duyurur.
İşte bu nedenle kaygımı yukarıda “sessizliklerin arasına yerleşen sorular” cümlesiyle imledim. Bir romanda tarihsel ve toplumsal baskılar, karakterlerin kişisel çatışmalarıyla birleşmediğinde bırakın politik romanı, ona edebi bir yazı denmesine kuşkuyla yaklaşırım.
Böylece roman, yalnızca bir dönemin belgesi değil; aynı zamanda bireyin vicdanında yankılanan bir itiraz olur. “Yazımı dışsal kurallara değil, yaşamsal gerçekliği sorgulamadan damıttığım içsel dürtülere sadık kalarak oluştururum.” dediğimde kastettiğim de budur.
Aslında yazının sadakati otoriteye değil, içsel hakikate yöneliktir. Bu sadakat yazıyı hem bireysel hem de politik kılar. Böylece roman, hem bireyin hem de toplumun vicdanında bir çatlak açar; okuru kendi sessizliklerini sorgulamaya davet eder.
“Bir karakterin iç sesi, bir dönemin en güçlü tanıklığına dönüşür.”
Roman karakterleri aracılığıyla dönemin baskılarını ve toplumsal sorunları işlerken estetik kaygıyı nasıl koruyorsunuz? Edebi yoğunluk, mesajın algılanmasını engeller mi yoksa güçlendirir mi?
Estetik yoğunluk, mesajı gölgelemek yerine derinleştirir. İtiraz dilinin özgünlüğü, politik baskıların anlatımını sıradan bir söylem olmaktan çıkarır.
Bu noktada Dostoyevski’nin Suç ve Ceza’sındaki Raskolnikov karakteri önemli bir örnek sunar. Raskolnikov’un cinayet sonrası yaşadığı içsel çatışmalar yalnızca bireysel bir suçluluk hikâyesi değildir; aynı zamanda dönemin toplumsal baskılarının, ekonomik eşitsizliklerin ve ahlaki çelişkilerin edebi bir yoğunlukla aktarılmasıdır.
Raskolnikov’un zihnindeki tartışmalar okura doğrudan bir politik manifesto sunmaz. Onun vicdanındaki yankılar, toplumsal düzenin adaletsizliğini görünür kılar. Karakterin bireysel suçluluğu, toplumsal adaletsizliğin bir metaforuna dönüşür.
Böylece edebi yoğunluk mesajı engellemez; aksine etkisini artırır. Okur yalnızca bir karakterin trajedisini değil, dönemin baskılarını da kendi vicdanında sorgulamaya başlar.
İşte burada estetik yoğunluk devreye girer. Dostoyevski karakterin iç monologlarını, halüsinasyonlarını ve ruhsal parçalanışını öyle bir edebi derinlikle işler ki okur politik mesajı doğrudan değil, karakterin iç dünyasında yankılanarak algılar.
Eco’nun Shakespeare örneğinde olduğu gibi kurmaca dünyada gerçeklik yeniden kurulabilir. Dostoyevski de Petersburg’un karanlık sokaklarını Raskolnikov’un zihinsel parçalanışına uygun bir estetik atmosferle yeniden kurar. Bu atmosfer toplumsal baskıyı daha güçlü hissettirir.
Benim “Tavhane Çocukları” adlı kitabımdaki “Kopuk” adlı anti-kahramanın mesajı da okurun zihninde daha kalıcı bir etki bırakır.
“İtirazın en kalıcı biçimi, hikâyenin içinden konuşabilmesidir.”
İtirazın, romanın olay örgüsü ve karakter gelişimi içinde doğal bir şekilde var olmasını sağlamak için nelere dikkat ediyorsunuz?
İtiraz, olay örgüsüne dışarıdan eklenmez; karakterlerin tereddütlerinde, suskunluklarında ve içsel çatışmalarında kendiliğinden belirir. Bu nedenle romanın akışı içinde itiraz doğal bir damar gibi ilerler.
“Görünür olan yalnızca yüzeydir; edebiyatın asıl yolu insanın iç dünyasından geçer.”
Yazarken olayların yalnızca görünen yüzünü aktarmak yerine derin yapılarını, insanın iç dünyasıyla ilişkisini ortaya koymak için nasıl bir yol izliyorsunuz?
Romanlarımda yalnızca görünen yüzü değil, olayların insan ruhundaki yansımalarını açığa çıkarmaya çalışırım. Politik baskıların insanın iç dünyasında nasıl yaralar açtığını göstermek isterim.
Böylelikle toplumsal gerçeklikle bireysel vicdan arasında bir köprü kurulmasını, bunun geleceğe bir aktarım olarak hafızalarda yer edinmesini amaçlarım.
Bu, “yaşayamadığımız hikâyeler”in de edebiyatın malzemesi olabileceğini hatırlatan Fernando Pessoa’nın Huzursuzluğun Kitabı’ndaki şu sözle kendime sık sık hatırlattığım bir yaklaşımdır:
“Benim için dış dünya, iç dünyamın bir yansımasından başka bir şey değildir.”
Pessoa’nın heteronimleri —Bernardo Soares, Álvaro de Campos, Ricardo Reis— aslında tek bir bireyin farklı içsel sesleridir. Bu çoğulluk, roman karakterlerinin de dönemin baskılarını farklı ruh halleriyle yansıtmasına benzer.
Böylece edebiyatım görünür gerçekliğin ötesine geçerek hakikatin daha incelikli bir biçimini sunar.
“Okur, bir romanın kapısını araladığında aslında kendi sorularıyla karşılaşır.”
Okurun bilinçli bir farkındalıkla romana dahil olmasını sağlayan unsurlar sizce nelerdir? Dil, anlatım ve karakter derinliği bu noktada nasıl işlev görüyor?
Okuru romana dâhil etmek için tanıtım yazılarına, etkinliklere ya da lobilerle kurulan ilişkilere ihtiyaç yoktur.
Okurun bilinçli bir farkındalıkla romana dâhil olmasında en önemli unsur, roman yazma tekniğine uygun bir yazma bilincine sahip olmaktır. Bunun yanında dilin yoğunluğu ve karakterlerin derinliğiyle kurulan bağ belirleyici olur.
Tüm amacım okurun pasif bir izleyici olmaktan çıkması ve metnin içinde kendi sorularıyla dolaşmasıdır.
Robinson Crusoe örneğinde olduğu gibi okur bazen kurmacayı gerçek sanarak bile katılır; bu da farkındalığın bir başka boyutudur.
“Edebiyat, tarihin bıraktığı boşlukları insanın vicdanıyla doldurur.”
Politik romanın günümüz dünyasında rolü nedir? Okur, metnin içindeki itirazı algıladığında hangi sorularla karşılaşmalı?
Kurmacanın geniş olanaklarıyla bireye, topluma ve tarihe ait hikâyeler anlatan politik roman, siyaset kavramlarının yapamadığını yapar ve okur için bunu görünür kılar.
Okur, metindeki itirazı algıladığında şu sorularla karşılaşır: “Benim payım ne?”
“Bu sessizlik bana ne söylüyor?”
Okur bu sorulara yanıtı Proust’un Kayıp Zamanın İzinde söylediği gibi belleğini zorladığında bulabilir: “Gerçek yaşam yaşadığımız değil, hatırladığımızdır.”
“Hakikat, edebiyatın içinden konuştuğunda yalnızca düşünceyi değil vicdanı da harekete geçirir.”
Son olarak, edebiyat ve politikaya dair kişisel yaklaşımınız romanlarınıza nasıl yön veriyor? İtiraz, estetik ve hakikat arasında nasıl bir denge kuruyorsunuz?
Benim edebiyatımda politika, estetik ve hakikat birbirini dışlamaz; aksine birbirini besler. Beslediği gibi çatışır da…
Bu çelişki eserlerimde yüksek sesli bir sloganı değil; estetik bir yoğunlukla örülmüş, vicdanın uçurumlarında dalgalanan sessiz bir sesini ortaya çıkarır.
Yazarken birikime ve kültüre, yani okurun bilincine sadakat gösteririm. Başkalarının beklentilerine değil, kendi içsel dürtülerime ve hakikat arayışıma yönelirim.
Asla popülist değilim. Sipariş üzerine, yayınevlerine göre ya da gündeme göre yazılmış yapıtlar yazmadım.
Az satan ama nitelikli okura sahip yapıtlarımın bana açtığı özgürlük alanı bu dengeyi zaten kuruyor.
Varsın yayınlanmasın. Ki yayınlanmamış yapıtlarım var. Olsun.
“Roman, insanın iç dünyasında açılan soruların en uzun yolculuğudur.”
Söyleşi ilerledikçe politik romanın yalnızca tarihsel bir arka plan taşımadığını; insanın iç dünyasında açılan yarıklarla da temas ettiğini yeniden fark ediyoruz. İtiraz, burada yüksek bir ses olmaktan çok cümlelerin arasına yerleşen bir dikkat hâline dönüşüyor.
Adnan Gerger ile gerçekleştirdiğim bu söyleşi, politik roman üzerine kesin çizgiler çizmek yerine düşünceye açık bir alan bırakıyor. Sözcükler ağırlaşmadan derinleşebildiğinde anlatı kendi yolunu buluyor. Romanın sayfaları kapandığında geriye kalan çoğu zaman bir cevap değil; uzun süre zihinde dolaşan bir soru oluyor.
“Roman, geçmişi ve bugünü birbirine dokundurarak, sessiz bir itirazın belleğini taşır.”
Fotoğraflar: Kadir İncesu
Hafızanın Tanıkları
