Van’da işsizlik sorunu, yıllar içinde derinleşerek kalıcı bir yapıya büründü. TÜİK’in verileri, Van Alt Bölgesi’nde (TRB2) işsizliğin uzun süre yüksek seyrettiğini gösteriyor. 2024 verilerine göre Türkiye’de işsizlik oranı yüzde 8,7 iken, Van’ın da içinde bulunduğu bölgede bu oran yüzde 15,3 seviyesinde. Uzmanlara göre bu rakamlar sahadaki gerçek tabloyu yansıtmaktan oldukça uzak.
Kentte özel sektörde zorunlu sigortalı sayısının yalnızca 70 bin seviyesinde kalması, 1,2 milyon nüfusa sahip Van için istihdamın ne kadar sınırlı olduğunu gösteriyor. Kamudaki sigortalı sayısının son beş yılda azalması da daralmanın sürdüğünün bir göstergesi. Van’ın uzun yıllardır süren altyapı sorunları, tamamlanmayan yol projeleri ve kayyım uygulamaları nedeniyle ekonomik açıdan dezavantajlı bir konumda kaldığı ifade ediliyor.
Van’da işsizliğin kronikleşen bu tablosunu İstihdam Uzmanı Sinan Ok ile görüştük.
Yüksek işsizlik oranları ve sigortalı sayısındaki vahamet
İstihdam Uzmanı Sinan Ok, Van'daki işsizliğin "yapısallaşmıştır" olduğunu belirterek, TÜİK verilerinin dahi bölgedeki işsizlik oranının ülke ortalamasının yaklaşık 2 katı olduğunu gösterdiğini vurguladı. Ok, TÜİK verilerinin düşük olmasının nedeninin, çalışmayan herkesi işsiz saymaması ve ücret almayan aile bireylerini dahi istihdamda göstermesi olduğunu söyledi.
Ok, kentte reel bir işsizlik azalışının koşullarının olmadığını ifade ederek, sigortalı çalışan sayısındaki durumu resmi verilerle şöyle açıkladı:
"Nüfusu 1,2 milyon bandında olan kentte özel sektördeki zorunlu sigortalı sayısının sadece 70.804 kişi ile sınırlı olması, tablonun vahametini göstermektedir. Yine Van’da kamudan sigortalı olan sayısının 2020 yılına göre 6.854 kişi azaldığını görüyoruz. Özel sektördeki sigortalı sayısı nüfusu Van’dan daha az olan Muğla, Eskişehir, Denizli gibi illerin 2-3 katı gerisindedir."
Kaynak: SGK Sigortalı İstatistikleri
Sektörel engeller ve yetersiz teşvikler
Ok, Van’ın tarım, hayvancılık, ticaret ve turizm potansiyeline rağmen bunu kullanamadığını belirtti. Ok, "Yayla ve mera yasakları ve son yıllarda yaşanan kuraklık sorunu tarım ve hayvancılığı da daraltmıştır" dedi. Turizmde ise İran’a yönelik ambargonun, havalimanı kısıtlılığının ve kent içi trafik sorunlarının turizmi sınırlandırdığını söyledi.
Teşvikler konusunda Ok, Van’a verilen yatırım teşviklerinin Türkiye toplamının sadece binde 3’ü (%0,3) kadar olduğunu kaydetti. Ok, bu desteklerin şeffaf işlemediğini, ihtiyaç sahiplerinden daha çok "belirli bir ağa dahil olanların" yararlandığını ve denetim eksikliği olduğunu ifade etti.
Genç ve kadın istihdamında güvencesizlik
Ok, genç ve kadın işsizliği oranlarının genel ortalamanın çok üstünde olduğunu belirtti. Gençlerin düşük ücret ve kayıtsız/güvencesiz çalışma koşulları nedeniyle işsiz kalmayı seçebildiğini, il dışına giden gençlerin ise iş cinayetlerinde ölüm haberlerinin sıklıkla geldiğini vurguladı.
Kadın istihdamında Ok, "ücretli kadın istihdamı yok diyebiliriz" diyerek, çalışma çağındaki kadınların yalnızca yaklaşık yüzde 6’sının güvenceli bir istihdama sahip olduğunu söyledi. Ok, kadınların katılımının önündeki engelleri sermayesizlik, eril ekonomik düzen ve işyerlerindeki cinsiyetçilik olarak sıraladı.
Güvencesiz çalışmanın bedeli
Ok, Van'daki işgücü piyasasının karşılaştığı en ağır tablonun, istihdamın sadece sayıyla değil, aynı zamanda nitelik ve süreklilik açısından da krize işaret ettiğini belirterek sözlerini tamamladı:
"Van’daki kayıtlı işsiz sayısının 34 bini aşmasına rağmen TÜİK’in açıkladığı rakamlarla örtüşmemesi, gerçek işsizliğin çok daha derin olduğunu kanıtlıyor. İşe yerleştirilenlerin büyük çoğunluğunun lise ve altı eğitim düzeyinde olması, nitelikli iş gücünün kentte tutunamadığını gösteriyor. İşsizlik maaşına başvuranların yüzde 65’inin maaş alamaması ise sigortalı çalışmanın bile uzun süreli güvencesiz işler nedeniyle istikrar sağlamadığını gösteriyor. Bu ağır koşulların hafifletilmesi, sadece ekonomik teşviklerle değil, aynı zamanda kayyım politikasının son bulması ve demokratik bir yönetim anlayışıyla kentsel canlılığın yeniden sağlanmasıyla mümkündür. Van’da işsizliğin yapısal krizi çözmek, bölgesel kalkınma hedeflerinin ön şartıdır."
Son olarak Ok, İŞKUR verilerine göre işe yerleştirilenlerin yüzde 82’sinin lise veya altı eğitimli olduğunu belirterek, Van’da bu yıl işsizlik maaşına başvuran her yüz kişiden 65’inin maaş alamadığını ifade etti. Ok, bu oranın sigortalı çalışmanın bile sürdürülebilir olmadığını gösterdiğini vurguladı.
