Diyarbakır’daki Zerzevan Kalesi’nde yürütülen kazılarda, Roma dönemine ait Mithras Tapınağı’nın yaklaşık 1700 yıl önce Hristiyanlık döneminde mühürlenerek kapatıldığı belirlendi.
Diyarbakır’ın Çınar ilçesinde yer alan ve Roma İmparatorluğu döneminde askeri yerleşim olarak kullanılan Zerzevan Kalesi’nde sürdürülen bilimsel kazılarda önemli bir arkeolojik bulguya ulaşıldı. Çalışmalarda, kale içerisinde yer alan ve Mithras dinine ait olduğu bilinen yer altı tapınağının yaklaşık 1700 yıl önce mühürlenerek kapatıldığı tespit edildi.
Kültür ve Turizm Bakanlığı koordinasyonunda; Valilik, yerel yönetimler ve üniversitelerin desteğiyle 2014 yılında başlatılan kazılar yıl boyunca devam ediyor. UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde bulunan Zerzevan Kalesi, Roma dönemine ait askeri yapıları ve yer altı kompleksleriyle dikkat çekiyor.
Kale ve çevresinde bugüne kadar surlar, gözetleme kulesi, kilise, yönetim yapıları, konutlar, tahıl ve silah depoları, su kanalları, 63 su sarnıcı, yer altı kilisesi, sığınaklar ve gizli geçitler gibi çok sayıda yapı gün yüzüne çıkarıldı.
Bu yapılar arasında yer alan Mithras Tapınağı’nın, Roma İmparatorluğu’nun doğu sınırında yer alan en önemli kült merkezlerinden biri olduğu değerlendiriliyor.
Kitabe üzerindeki yazı çözüldü
2017 yılında tapınağın girişinde bulunan kitabede yer alan yazı, Mardin Artuklu Üniversitesi’nden Prof. Dr. Mehmet Sait Toprak tarafından yapılan epigrafik ve filolojik incelemeler sonucunda çözümlendi. Çalışmalarda, yazının Eski Aramice ve Süryanice karakterlerle benzerlik gösterdiği ve MS 3. ve 4. yüzyıl yazı özelliklerini taşıdığı tespit edildi.
Şifreli mesaj ve tapınağın kapatılması
Yapılan değerlendirmelerde kitabenin, Hristiyanlığın Roma İmparatorluğu’nda yaygınlaşmasının ardından Mithras inancına ait yapının kutsanarak kapatıldığını ortaya koyduğu belirtildi. Yazıtta, “kutsal haç” vurgusunun yer aldığı ve bu ifadelerin tapınağın işlevinin sona erdirildiğini sembolik biçimde ifade ettiği aktarıldı.
Araştırmacılara göre, Roma İmparatorluğu’nun 4. yüzyıldan itibaren Hristiyanlığı resmi din olarak kabul etmesiyle birlikte Mithras inancı gerilemiş, birçok tapınak ya kapatılmış ya da farklı amaçlarla kullanılmıştı. Zerzevan Kalesi’ndeki örneğin ise mühürlenme sürecini açık şekilde ortaya koyması açısından nadir bir bulgu olduğu ifade edildi.
“Dünya arkeolojisi açısından önemli keşif”
Kazı Heyeti Başkanı Prof. Dr. Aytaç Coşkun, Zerzevan Kalesi’nin Roma’nın sınır garnizonlarından biri olduğunu ve bölgede çok sayıda askeri ve dini yapının bulunduğunu belirtti. Coşkun, Mithras Tapınağı’nın kapatılmasına ilişkin bulguların, dönemin dini dönüşüm sürecini anlamak açısından önemli olduğunu ifade etti.
Prof. Dr. Mehmet Sait Toprak ise yapılan çözümlemenin bir yıl sürdüğünü belirterek, yazıtın hem arkeolojik hem de dilbilimsel açıdan önemli veriler sunduğunu söyledi.
