Iğdır, Nahçıvan ve çevresinde yüzyıllardır kadınların boynunu süsleyen karabatak gerdanlığı, yalnızca bir takı olarak değil, kuşaktan kuşağa aktarılan önemli bir kültürel miras olarak yaşatılıyor.
Iğdır’da düğünlerin, özel günlerin ve aile yadigârlarının vazgeçilmezleri arasında yer alan karabatak gerdanlığı, annelerden kızlarına, kayınvalidelerden gelinlerine emanet edilerek gelecek nesillere aktarılıyor.
Ay-yıldız ya da at nalı-yıldız motifleriyle hazırlanan, kimi zaman siyah ve mavi taşlarla süslenen karabatak, yörede kadınlar için hem estetik hem de manevi anlam taşıyan özel bir takı olarak biliniyor.
Son yıllarda artan tanıtım faaliyetleriyle daha geniş kitleler tarafından tanınmaya başlayan karabatak gerdanlığına yurt içi ve yurt dışından da talep geliyor. Kentteki kuyumcular, geleneksel motifleri koruyarak bu özel takıyı üretmeye ve talepleri karşılamaya devam ediyor.
“Bu yöreye ait bir unsur olarak karşımıza çıkıyor”
Iğdır Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Halk Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Oğuz Doğan, karabatak gerdanlığının tarihi ve kültürel geçmişine ilişkin değerlendirmelerde bulundu.
Karabatak gerdanlığının arka planına bakıldığında 18. ve 19. yüzyıllarda Revan Hanlığı dönemindeki altın işçiliğiyle karşılaşıldığını belirten Doğan, takının kökeninin çok daha eskilere dayandığını söyledi.
Doğan, Nahçıvan bölgesindeki Ovcular Tepesi’nde yapılan kazılarda milattan önceki dönemlere uzanan, yaklaşık 5 bin yıllık bir geçmişe sahip Güney Kafkasya’nın en eski takılarından birinin bulunduğunu ifade ederek, bu takının karakteristik özellikleri bakımından günümüzde kullanılan karabatak gerdanlığına benzediğini belirtti.
Doğan, “İşleme ve yapı açısından da bu yöreye ait bir unsur olarak karşımıza çıkıyor” dedi.
Karabatak üzerinde iki unsurun dikkat çektiğini anlatan Doğan, gerdanlıkta yer alan siyah taş ve altının sembolik anlamlar taşıdığını ifade etti. Siyahın insanın bilinçaltını, altının ise bilinci temsil ettiğini belirten Doğan, bu yönüyle karabatağın kültürel hafızayı da içinde barındırdığını söyledi.
Doğan, karabatak gerdanlığının Türk altın işçiliğinin geleneksel arka planını göstermesi açısından da önemli olduğunu vurguladı.
“Nesilden nesile devredilen bir miras”
Karabatak gerdanlığının nesilden nesile aktarılan özel bir miras olduğunu belirten Doç. Dr. Oğuz Doğan, Kurtuluş Savaşı döneminde yöredeki kadınların boyunlarındaki karabatakları cephedeki askerlere destek olmak amacıyla eritip farklı forma dönüştürdüğünü söyledi. Bu nedenle geçmişten günümüze ulaşan örneklerin sınırlı olduğunu dile getiren Doğan, buna rağmen Iğdır’daki ustaların geleneksel motifleri ve ölçüleri koruyarak karabatak gerdanlığı üretmeye devam ettiğini kaydetti.
“Karabatak, Iğdır’ın İmzasıdır”
Iğdır’da kuyumculuk yapan Murat Aras da karabatak gerdanlığının yöre için büyük anlam taşıdığını söyledi. Karabatağın yüzyıllardır Iğdır’da nineden toruna kalan çok özel bir miras olduğunu ifade eden Aras, “Günümüzde de düğünlerde genç kızların ve gelinlerin özellikle taktığı bir takıdır. Yıllardır bu topraklarda var ve biz de uzun süredir satıyoruz. Son dönemlerde oldukça moda oldu. Hem yurt içinden hem de yurt dışından ciddi talep alıyoruz. Karabatak, Iğdır’ın aslında bir imzasıdır” dedi.
“Bu emaneti gelinime de taşımak isterim”
Karabatak gerdanlığı kullanan Nurcan Tuna ise takının kendisi için büyük manevi değer taşıdığını belirtti.
Tuna, karabatağın kendisine eşinin babaannesi tarafından doğum hediyesi olarak verildiğini ifade ederek, “Babaannem bunu bana dualarla emanet etti. Ben de günlük yaşamda, düğünlerde, özel toplantılarda takıyorum. Bunu gelinime takarken de bu emaneti yaşasın isterim. Bizim güzel, yöresel ve anlamı olan değerli bir takımımızdır” diye konuştu.
Annesinin doğum gününde hediye ettiği karabatak gerdanlığını taşıyan Damla Güneş de karabatağın yalnızca bir takı olmadığını söyledi.
Güneş, “Karabatak bizim için sadece bir takı değil; bir gelenek, bir anane, bir geçmiş, gelecek ve mirastır. Biz de mirasımıza elimizden geldiğince değer gösterip onu koruyoruz. Iğdır’da bir kadına hediye edilebilecek en güzel takı karabataktır” ifadelerini kullandı.
Iğdır’da asırlardır yaşatılan karabatak geleneği, hem kadınların zarafetini tamamlayan özel bir takı hem de bölgenin kültürel hafızasını geleceğe taşıyan önemli bir değer olarak varlığını sürdürüyor.
