Ateşin bilinçli kullanımından kedilerin evcilleşmesine, dinozor izlerinden antik yazı sistemlerine kadar pek çok keşif, geçmişe dair yeni sorular ve yanıtlar sundu.
İnsanlığın geçmişine ışık tutan keşifler
2025 yılı, küresel ölçekte yaşanan siyasi gelişmeler ve bölgesel çatışmalarla anılırken, arkeoloji dünyasında gün yüzüne çıkarılan keşifler insanlığın kadim tarihine dair çarpıcı bulgular ortaya koydu. Bilim insanlarının farklı kıtalarda yürüttüğü çalışmalar, insan-doğa ilişkisini, kültürel gelişimi ve evrimsel süreci yeniden değerlendirmeyi zorunlu kıldı.
Bolivya’da rekor sayıda dinozor ayak izi
Bolivya’daki Torotoro Ulusal Parkı’nda yürütülen kazılarda, tek bir alanda şimdiye kadar tespit edilen en yüksek sayıda dinozor ayak izine ulaşıldı. Yaklaşık 7 bin 485 metrekarelik alanda 16 bin 600 ayak izi ve 1.378 yüzme izi tespit edildi. İzlerin büyük bölümünün, 145–66 milyon yıl önce yaşamış iki ayaklı ve üç parmaklı teropod dinozorlara ait olduğu belirlendi. En uzun izin 30 santimetre olduğu, izlerin Dilophosaurus ya da Allosaurus gibi orta boy yırtıcı türlere ait olabileceği ifade edildi. Bulgular Plos One dergisinde yayımlandı.
Ateşin tarihi 400 bin yıl geriye gitti
İngiltere’nin Suffolk bölgesindeki Barnham kazı alanında elde edilen bulgular, insanların ateşi bilinçli şekilde kullanmaya sanılandan çok daha önce başladığını ortaya koydu. British Museum öncülüğünde yürütülen çalışmada pişmiş kil parçaları, yüksek ısıyla çatlamış el baltaları ve kıvılcım çıkarabilen pirit mineralleri bulundu. Dört yıl süren analizler, bölgede 700 derecenin üzerinde sıcaklıklara ulaşan kontrollü ateş kullanımına işaret etti. Çalışma, ateşin bilinçli kullanımının yaklaşık 400 bin yıl öncesine uzandığını ortaya koyarak bu alandaki kabul gören tarihi kökten değiştirdi. Araştırma Nature dergisinde yayımlandı.
İspanya’da balina kemiklerinden 20 bin yıllık aletler
İspanya’nın Biskay Körfezi kıyılarında ve Bask bölgesindeki Santa Catalina Mağarası’nda bulunan balina kemiklerinden yapılmış aletler, erken dönem insanlarla deniz memelileri arasındaki ilişkiye dair önemli ipuçları sundu. 170’ten fazla kemik aletin analizinde kütle spektrometrisi ve radyokarbon tarihleme yöntemleri kullanıldı. Keşfin, tarih öncesi deniz ekolojisine dair bilgileri derinleştirdiği vurgulandı.
Hindistan’da yazı tarihine dair ezber bozan bulgular
Tamil Nadu eyaletindeki Keeladi köyünde sürdürülen kazılar, Hint alt kıtasındaki yazı sistemlerinin gelişimine ilişkin yerleşik görüşleri sorgulattı. MÖ 6. yüzyıla tarihlenen Tamil Brahmi yazısının bulunması, Ashokan Brahmi’nin Güney ve Güneydoğu Asya’daki tüm yazı sistemlerinin atası olduğu yönündeki inanışı zayıflattı. Uzmanlar, iki yazı sisteminin birbirinden bağımsız geliştiğini savundu.
Pompei’de hayat patlamadan sonra da sürdü
İtalya’daki Pompei antik kentinde yapılan kazılar, MS 79’daki yanardağ patlamasının ardından bazı bölge sakinlerinin kente geri döndüğünü ortaya koydu. Hayatta kalanların, yıkıntılar arasında altyapıdan yoksun koşullarda yaşamlarını sürdürdükleri belirlendi.
Kedilerin evcilleşme tarihi yeniden yazıldı
Avrupa, Kuzey Afrika ve Anadolu’dan elde edilen kedi DNA’larının incelenmesiyle, kedilerin insanlarla yakın ilişkisinin 10 bin yıl öncesine değil, yaklaşık 3 bin 500–4 bin yıl öncesine dayandığı belirlendi. Bulgular, evcilleşme sürecinin Antik Mısır merkezli olduğunu ortaya koydu.
Vietnam’da en eski mumyalama örneği
Vietnam’da bulunan ve yaklaşık 14 bin yıl öncesine tarihlenen kemikler, insanlık tarihindeki en eski mumyalama uygulamasını ortaya çıkardı. Düşük ısıda tütsüleme yöntemiyle yapılan bu işlemin izleri, mumyalamanın bilinen tarihini binlerce yıl geriye çekti.
