Van’ın toplumsal ve siyasal hafızasına ışık tutan yeni bir belgesel çalışması daha hayata geçiriliyor. Gazeteci ve Belgesel Yönetmeni Adnan Deniz; daha önce hazırladığı Yaşar Kemal ve Dengbej Kazo belgesellerinin ardından, şimdi de Van siyasetinin önemli isimlerinden Kinyas Kartal’ın hayatını kayıt altına alıyor.
Uzun soluklu bir saha çalışması yürüten Deniz; Van, Kars, Iğdır ve Ardahan başta olmak üzere birçok kentte kanaat önderleri, tarihçiler ve Kartal ailesine yakın isimlerle görüşmeler gerçekleştirdi. Çalışmanın, bölgenin yakın siyasi tarihine ışık tutması bekleniyor.
“Her adımı bir sonrakini besleyen sağlam bir temel”
Belgesel yolculuğunun rastlantısal olmadığını vurgulayan Adnan Deniz, sürecin Yaşar Kemal çalışmasıyla başladığını belirtti: “Bizim belgesel yolculuğumuz rastgele bir rota değil, her adımı bir sonrakini besleyen sağlam bir temel üzerine yükseldi. İlk olarak hazırladığım Yaşar Kemal çalışması, hamdolsun ki bugün pek çok öğrenciye referans olan, tezlere konu edilen akademik bir kaynak haline geldi. Bu projenin gördüğü ilgi ve oluşturduğu nitelikli veri tabanı, bize daha büyük sorumluluklar yükledi.”
Deniz, sözlü kültürün en güçlü damarlarından biri olan dengbejlik geleneğinin ise bu yolculukta ayrı bir yerde durduğunu ifade etti.
“Dengbejlik, annelerimizin o kısık ve mahzun sesidir”
“Dengbejlik kültürü bizim özümüzdür; hastanede derdini, ağrısını anlatamayan annelerimizin o kısık, mahzun sesidir. Ben, o sessizliğin içindeki gür sese yöneldim. ‘Dengbej Kazo Efsanesi’ sadece bir belgesel değil, yüzyılların biriktirdiği bir acının ve haklı bir isyanın süzülerek sese dönüşmüş halidir. Kazo’nun gırtlağındaki o kadim yankı, tarihimizin yaşayan hafızasıdır ve şu an hazırladığımız Kinyas Kartal belgeselinin de ruhunu oluşturdu.”
Deniz’e göre sözlü edebiyattan beslenen bu hafıza hattı, şimdi siyasal liderlik portresi üzerinden devam ediyor.
Kinyas Kartal’ın izinde sahaya inildi
Kinyas Kartal belgeselinin masa başında hazırlanmadığını belirten Deniz, çalışmanın sahaya dayalı olduğunu söyledi: “Bu çalışma internetten derlenen bilgilerle değil, bizzat sahaya inip bilginin özüne yolculuk ederek şekillendi. Ardahan’ın köylerinden Kars’a, Iğdır’ın Aralık ilçesindeki Torun Kent’e kadar her karışta asli kaynakların izini sürdüm. Bu süreçte gördük ki Kinyas Kartal; Rus ordusunda yüzbaşılık yapmış, Rusça şiirler okuyan, koruculuk sistemine ‘Kimi kime kırdıracaksınız?’ diyerek karşı duran demokrat ve entelektüel bir liderdir.”
Kartal’ın kimliği üzerinden yürütülen tartışmalara da değinen Deniz, belgeselde bu konunun da belgeler ve tanıklıklarla ele alındığını söyledi:
“Bazı akademisyenlerin geliştirdiği ‘Kürt olmayabilir’ söylemine karşın; Kinyas Kartal, bizzat ailesiyle ve çevresiyle oturduğu bir cemaatte, en samimi anında ‘Ez Kurdum’ diyerek bu tartışmaya nihai noktayı koymuştur. ‘Komünistse benim komünistimdir, dinsizse benim dinsizimdir’ diyebilen bu birleştirici figürü ve onun ‘Bir keçiniz bile varsa satın, çocuğunuzu okutun’ diyen vizyonunu; hiçbir güzelleme yapmadan, tamamen objektif verilerle bir toplumsal lider portresi olarak kayda geçirdik.”
Yaşar Kemal’den Kinyas Kartal’a uzanan hafıza bağı
Belgeselde dikkat çeken önemli bir tarihi detaya da yer veriliyor. Deniz, Kinyas Kartal’ın babası Bedir Bey’in 1918’de Ruslara karşı savaşta yaşamını yitirdiğini hatırlatarak şu ifadeleri kullandı: “Onun ardından yakılan o kadim ağıdı, önceki çalışmamıza konu olan Dengbej Kazo muazzam bir şekilde icra etti. Kazo’nun o gür sesiyle hayat bulan bu ağıt, sadece bir müzik değil; Yaşar Kemal’den Kazo’ya, oradan Kinyas Kartal’a uzanan o sarsılmaz toplumsal hafıza zeminimizin en somut halkası oldu.”
Belgeselin, geçmiş ile bugün arasında kurduğu bu bağ sayesinde bölgenin kolektif hafızasına güçlü bir katkı sunması hedefleniyor.
Yeni rota: “Anadolu aydınlanması”
Adnan Deniz, Kinyas Kartal belgeselinin ardından yeni bir projeye daha hazırlanıyor:
“Geçmişiyle bağı koparılmış bir nesil, rüzgârın önündeki yaprak gibi her yöne savrulabilir. Biz, bu bağı yeniden tesis etmek için çabalıyoruz. Sıradaki rotamız; ‘Anadolu Aydınlanması: Kentlerin Akademik Öyküsü’ olacak. 81 ilimizin üniversite rektörleriyle bir araya gelerek üniversitelerimizin ve şehirlerimizin saklı hikâyelerini gün yüzüne çıkaracağız.”
Deniz, akademik dili daha sade ve anlaşılır bir anlatımla geniş kitlelere ulaştırmayı amaçladıklarını belirtti. Kinyas Kartal belgeselinin tamamlanmasının ardından Van’da özel bir gösterimle izleyiciyle buluşması planlanıyor.
