Kürtçe, tarihsel süreç boyunca kamusal alanda verdiği varoluş mücadelesini artık dijital evrene taşıyor. Teknolojinin dilleri tek tipleştirdiği bir çağda, projenin yaratıcısı Bijar Koban tarafından hayata geçirilen Zozan C., sadece bir yapay zekâ denemesi değil, aynı zamanda bir halkın dilini ve hafızasını bulut sunucularına işleme girişimi olarak öne çıkıyor. Modern estetiği, şehirli kimliği ve toplumsal meselelere duyarlı sesiyle Zozan C., dijital uçurumun kıyısındaki bir dilin algoritmalar arasında nasıl yeniden yankılandığını kanıtlıyor.
Bir dil yalnızca kelimelerden ibaret değildir. Hafıza taşır, yas taşır, direniş taşır.
Kürtçe, uzun yıllar kamusal alanın kıyısında var oldu, kimi zaman yasaklandı, kimi zaman görmezden gelindi.
Bugün ise başka bir eşikte: dijital çağın içinde, algoritmaların arasında, yapay zekânın sesinde yeniden yankılanıyor.
Zozan C., yapay zekâ aracılığıyla Kürtçe şarkılar seslendiren dijital bir karakter.
Ancak bu proje yalnızca teknik bir deneme değil; medyada sınırlı temsil alanına sahip bir dilin, yeni bir mecra üzerinden kendine yer açma girişimi.
Projenin yaratıcısı Bijar Koban, süreci bilinçli bir tercih olarak tanımlıyor.
“Self-oryantalist bir figür yaratmak istemedim”
– Zozan C. fikri nasıl doğdu?
“Uzun zamandır Kürtçe bir dijital üretim yapmak istiyordum ama gündelik içerik üreten sıradan bir karakter değil, bilinçli bir kimliği olan bir figür oluşturdum. Self-oryantalist bir pratik içine olmak istemedim, Zozan’a bir persona yaratmak istedim. Şehirli bir Kürt kimliği inşa etmeyi hedefledim.”
Bu vurgu önemli. Çünkü Kürt imajı medyada çoğu zaman folklorik ve kırsal bir çerçeveye sıkıştırılıyor. Oysa şehirli, modern, dijital bir Kürt kimliği de var. Zozan C., tam da bu görünmeyen alanı temsil etmeyi amaçlıyor.
“Algoritmaların politikası ve dijital temsil”
– Kürtçe dijital dünyada dezavantajlı mı?
“Dijital medya yeni imkânlar sunsa da henüz eşit bir alan değil. Algoritmalar ekonomik önceliklere göre çalışıyor. Daha çok konuşulan, daha fazla reklam geliri getiren diller görünürlük kazanıyor. Az kullanılan diller ise geri planda kalabiliyor. Bu durum yalnızca teknik değil, aynı zamanda politik bir mesele.”
Bajar Koban bu noktada kolektif sorumluluğa dikkat çekiyor:
“Biz ne kadar Kürtçe yazıp üretirsek, yapay zekâ da o kadar Kürtçe öğrenir.”
Dijital hafıza kendiliğinden oluşmuyor; içerikle, veriyle, üretimle inşa ediliyor.
Zozan C. bu anlamda yalnızca bir sanat projesi değil, aynı zamanda dijital çağda Kürtçe’nin veri tabanına işlenmesi sürecinin bir parçası.
Kürtçe fonetik olarak zengin ve melodik bir dil ancak bu zenginlik, yapay zekâ için teknik zorluklar da barındırıyor.
– Yapay zekâ Kürtçe’nin ses yapısını ne kadar kavrayabiliyor?
“Tam olarak kavradığını söyleyemem. Özellikle ‘e’ ve ‘ê’ ayrımı ya da bazı sert ünsüzlerde zorlanıyor. Kodlamalar ve fonetik sözlük desteğiyle düzeltmeye çalışıyoruz ama her zaman tam başarı olmuyor. Bu sadece Kürtçe’ye özgü değil, Türkçe’de de Almanca’da da benzer sorunlar var. Kürtçe’nin yapay zekadaki durumu hiç de fena değil, gayet kudretlidir durumu.”
Burada mesele kusursuzluk değil, süreklilik. Dil tekrar edildikçe öğreniliyor. Veriler arttıkça sistem gelişiyor. Kürtçe’nin dijital ortamda kaydedilmesi, bir tür fonetik direniş anlamına geliyor.
“Zozan C. şehirli Kürtlerin sesidir”
Projede özellikle vurgulanan bir başka nokta ise “Şehirli Kürt” imajı.
Zozan C.’nin en büyük iddialarından biri şu: “Şehirli Kürtlerin sesi olmak. Temsildeki Kürt imajı hâlâ kırsal bir figür. Oysa biz şehirde yaşıyoruz. Şehir dili oluşturmalıyız.”
“Geçmişle bugün arasında bir hafıza inşa ediyoruz. Ve bu hafıza şehirde yaşıyor. Bu hafıza yaşıyor. Bu hafıza otantik köylerden kalma, Kürt ulusal ya da Kürt yöresel kıyafetleri giymiş klasik imajın dışında bir hafıza.”
Koban’a göre bu bilinçli bir tercih:
“Giyimi, dili, estetiği bilinçli. Modern, ulusal bir hafıza inşa etmeye çalışıyoruz. Böyle bir kimlik inşa etmeliyiz. Çünkü biz artık şehirlerdeyiz.”
Yapay zekâ sanatın yeni biçimi mi?
Zozan C. projesi klasik bir soruyu yeniden gündeme getiriyor:
Yapay zekâ yalnızca bir araç mı, yoksa sanatın yeni bir formu mu?
– Yapay zekâyı sanatın neresinde görüyorsunuz?
“Yapay zekâ artık sanatın bir formu. Müzikte, görselde, videoda… Hayal gücünüz ne kadar güçlüyse, ortaya çıkan iş de o kadar güçlü oluyor.”
Burada belirleyici olan algoritma değil; bilinç.
Ancak duygusal sınırın farkında:
“İnsan sesiyle yapay ses arasında duygusal bir sınır var. O sınırı insan belirler. Yapay zekâ sınırsız bir alan sunar ama yön veren yine insandır.”
Rojin Kabaiş için söylenen şarkı: “Sadece Rojin’in sesi olmak istedik”
Zozan C.’nin en çok ses getiren çalışması Rojin Kabaiş için seslendirdiği şarkı oldu. Bu eser, projeyi teknik bir deney olmaktan çıkarıp toplumsal bir alana taşıdı.
– Bu şarkıyı üretirken ne hissettiniz?
“Çok ağır duygularla yazıldı. Ailesiyle görüştük, süreci yakından takip ettik. Sadece Rojin’in sesi olmak istedik. Bu sadece bir isim meselesi değil; Kürt kadınlarına yönelik şiddet meselesi.”
Gelecek planları: Film, albüm ve yeni diller
Zozan C. yalnızca bir şarkıcı olarak kalmayı planlamıyor:
“Zozan C. bir film yıldızı da olabilir, bir model de. Yapay zekâ bu imkânı veriyor.”
Yakında Kürtçe’nin tüm lehçelerinde bir albüm hazırlığı da var. Ayrıca İngilizce, Almanca ve Arapça projeler gündemde.
“Farklı dillerde şarkılar söylemek kültürel bağ kurmak demek. Bu sadece ekonomik bir mesele değil, iletişim meselesi.”
En büyük hedef ise daha somut bir dönüşüm:
“Birkaç yıl içinde Zozan C.’nin dokunulabilir, fiziksel bir varlığa dönüşmesini istiyoruz.”
Geçmiş ve gelecek arasında bir hafıza köprüsü
Zozan C. geçmiş ile gelecek arasında bir eşikte duruyor. Bir yanda geleneksel melodik hafıza, diğer yanda tamamen dijital üretim süreçleri. Bu proje, Kürtçe’nin yalnızca korunması değil; yeniden biçimlenmesi anlamına geliyor.
Dil sabit değil, dönüşen bir organizma.
Bir dil, yalnızca konuşulduğu anda mı yaşar? Yoksa kaydedildiği yerde de nefes alır mı?
Dijital çağda gerçek ile temsil arasındaki sınır inceldi. Artık sesler bedensiz, imgeler mekânsız dolaşıyor. Ama hafıza hâlâ gerçek. Zozan C.’nin sesi etten kemikten değil. Ama o sesi yazan bilinç, tarihsel bir yük taşıyor. Bu bir simülasyon olabilir. Ama her simülasyon bir boşlukta doğmaz. Toplumsal bir zemine, bir dile, bir geçmişe yaslanır.
Belki de mesele, yapay zekânın Kürtçe söylemesi değil.
Mesele, Kürtçe’nin artık yalnızca geçmişe ait olmaması.
Bir zamanlar dağların yankısında kalan bir dil, şimdi bulut sunucularında dolaşıyor.
Ve belki de ilk kez, bir halkın sesi hem toprağa hem buluta, aynaya değiyor.
Sessizliğe mahkûm edilmiş bir dil için bu küçük bir adım gibi görünebilir.
Ama bazen tarih, bir kod satırında başlar.
