Iğdır'da düğünlerin ve özel günlerin vazgeçilmez simgelerinden biri olan karabatak gerdanlığı, annelerden kızlarına, kayınvalidelerden ise gelinlerine birer kültürel emanet olarak devrediliyor. Ay-yıldız ya da at nalı-yıldız motifleriyle işlenen, üzeri mavi ve siyah taşlarla bezenen bu gerdanlık, son dönemde artan tanıtım faaliyetleriyle birlikte yurt içi ve yurt dışından da yoğun talep görmeye başladı.
Kökeni Revan Hanlığı'na ve 5 bin yıl öncesine dayanıyor
Iğdır Üniversitesi Türk Halk Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Oğuz Doğan, karabatak gerdanlığının yakın tarihine bakıldığında 18. ve 19. yüzyıllardaki Revan Hanlığı dönemi altın işçiliğinin görüldüğünü; ancak arkeolojik kökeninin çok daha eskiye dayandığını belirtti:
"Nahçıvan bölgesindeki Ovcular Tepesi'nde yapılan kazılarda, Güney Kafkasya'nın yaklaşık 5 bin yıllık bir geçmişe sahip en eski takısı bulundu. Bu takı, karakteristik özellikleri bakımından günümüzde kullandığımız karabatak gerdanlığı ile birebir örtüşüyor."
Altın ve siyah taşın simgesel zıtlığı
Gerdanlığın tasarımındaki felsefi arka plana dikkat çeken Doğan, takıdaki renklerin insan psikolojisi ve evrensel dengeyle olan ilişkisini şu sözlerle aktardı:
Altın ve siyahın uyumu: "Karabatak üzerinde iki temel unsur dikkati çeker: Siyah taş ve altın. Siyah insanoğlunun bilinçaltını (karanlığı), altın ise bilinci (aydınlığı) sembolize eder. Evrenin dualist (ikili) yapısını temsil eden bu zıtlıkların birleşimi nedeniyle takı düğünlerde geline takılır. Bu yönüyle derin bir kültürel hafıza barındırmaktadır."
Kurtuluş Savaşı'ndaki fedakarlık: Gerdanlığın nesilden nesile aktarılan manevi bir miras olduğunu vurgulayan Doğan, "Kurtuluş Savaşı sırasında Iğdır ve çevresindeki ninelerimiz, cephedeki askerlere destek olmak amacıyla boyunlarındaki karabatak gerdanlıklarını eriterek orduya göndermiştir. Bu asil davranış nedeniyle bölgede çok eski dönemlere ait orijinal parça sayısı azalsa da günümüz ustaları geleneksel motif ve ölçüleri birebir koruyarak üretimi sürdürüyor" dedi.
"Iğdır'ın asıl imzasıdır"
Kentte uzun yıllardır kuyumculuk yapan Murat Aras, takıya olan ilginin son dönemde zirve yaptığını belirterek, "Karabatak bu toprakların asırlık imzasıdır. Nineden toruna kalan bu özel takı, son zamanlarda adeta yeniden moda oldu. Şu an hem yurt içinden hem de yurt dışından gelen yoğun siparişleri yetiştirmeye çalışıyoruz" ifadelerini kullandı.
"Gelinime verirken de bu emaneti yaşatmasını isteyeceğim"
Kendisine eşinin babaannesi tarafından doğum hediyesi olarak dualarla emanet edildiğini söyleyen Nurcan Tuna, "Bu gerdanlığı günlük yaşantımda da özel toplantılarda da gururla takıyorum. Günü geldiğinde gelinime devrederken bu emaneti ve geleneği aynı şekilde yaşatmasını isteyeceğim" derken; annesinden doğum günü hediyesi alan Damla Güneş ise, "Karabatak bizim için sadece bir takı değil; geçmişimiz, geleceğimiz ve mirasımızdır. Sadece gelinlerin değil, bekar kızların da takabileceği, Iğdır'da bir kadına verilebilecek en anlamlı ve en güzel hediyedir" diyerek geleneğin canlılığını özetledi.
