Sanat tarihinde "Soyut Dışavurumculuk" akımının öncüsü ve Amerikan Modern Sanatının kurucu figürlerinden biri olarak kabul edilen Arshile Gorky, dünyanın en saygın müzelerinde eserleri sergilenen bir ressamdır. Ancak bu büyük sanatçının hikayesi, doğduğu topraklar olan Van'ın Horkom (bugünkü Dilkaya) köyünde, büyük bir trajedi ile başlar.
Van'dan kara meleğe: Manug Adoyan'ın hikayesi
1904 yılında Van Gölü kıyısındaki Horkom köyünde Manug Vosdanig Adoyan adıyla dünyaya gelen Gorky'nin çocukluğu, Anadolu'nun renkli ve zorlu yaşam koşulları içinde geçti. Sanat tarihçilerine göre, resimlerindeki yumuşak, organik formlar ve canlı renkler, bir daha asla görmediği bu topraklardaki kır yaşamı ve annesinin önlüğündeki nakışlardan derin izler taşır.
Gorky’nin hayatı, 1915 olayları sırasında annesi ve kız kardeşleriyle birlikte Van'ı terk etmek zorunda kalmasıyla tamamen değişti. Yaşadığı büyük acılar, açlık ve annesinin Erivan’da hayatını kaybetmesi, onun sanatçı kimliğinin temelini oluşturdu.
Amerika'ya göç ettikten sonra kendisini, ünlü Rus yazar Maksim Gorki'nin akrabası olduğunu iddia ederek "Arshile Gorky" adıyla tanıttı. Bu yeni kimlik, onun geçmişindeki tarifsiz acılardan ve yitip giden dünyasından kaçış arayışı olarak yorumlandı.
Sanatçı ve Annesi: Geçmişin Tuvaldeki İzi
Gorky'nin en bilinen ve duygu yüklü eserlerinden biri, 1912 yılında Van'da annesi Şuşan ile çektirdiği bir fotoğrafa dayanarak yaptığı "Sanatçı ve Annesi" tablosudur. Sanat eleştirmenleri, Gorky'nin bu tablo üzerinde yıllarca çalışmasına rağmen annesinin ellerini resmetmeyi bir türlü bitiremediğini ve bu durumu, geçmişiyle tam olarak hesaplaşamamasının bir yansıması olduğunu belirtir.
Gorky, 1948 yılında trajik bir şekilde intihar ederek yaşamına son verdiğinde, geride bıraktığı eserleri, Kandinsky, Picasso ve Soyut Dışavurumcuların sonraki nesilleri üzerinde silinmez bir etki yarattı.
Tahrip edilen hafıza çeşmesi
Gorky'nin Van'daki izleri, ne yazık ki sadece sanat eserlerinde kalmadı. Ressamın doğduğu Edremit ilçesi yakınlarında 2015 yılında yerel yönetim tarafından Arshile Gorky Çeşmesi restore edilmişti. Ancak bu çeşmenin muslukları, biyografisinin Kürtçe, Ermenice ve Türkçe dillerinde yazılı olduğu tabelalar sonradan tahrip edildi.
Bu olaylar, dünyanın saygı duyduğu bir sanat dehasının bile, doğduğu topraklarda yüz yıllık tarihsel hesaplaşma ve kültürel inkârın gölgesinden kurtulamadığını gösteren acı bir sembol olarak hafızalara kazındı.
